Zintuiglijke ervaringen

Kinderen met ASS ervaren zintuiglijke prikkels veelal anders. Ze zijn hypergevoelig of hypogevoelig, vaak afhankelijk van de situatie (fluctuaties).

Belangrijk om te vermelden is dat het hier niet enkel om de vijf klassieke zintuigen gaat (horen, zien, ruiken, proeven, voelen), maar ook om het vestibulaire zintuig (het evenwichtsorgaan) en het proprioceptieve zintuig (het bewustzijn van je eigen lichaam).

Ook hier zien we dat er vaak geen samenhang is tussen de verschillende zintuiglijke prikkels, het lijkt alsof de zintuigen los van elkaar staan. Ik verwijs in dit verband naar het boek van Olga Bogdashina (2004). Een must als je je wil verdiepen in de waarneming en zintuiglijke ervaringen bij mensen met ASS.

ASSnders waarnemen

Ik ga hier even dieper op in, omdat zintuiglijke ervaringen bij beeldend werken altijd en in sterke mate aanwezig zijn. Het is uitermate belangrijk om te weten waar de gevoeligheden (hyper of hypo) van het kind liggen waar je mee werkt. Je zal beter begrijpen waarom het kind zus of zo reageert op jouw activiteit. En een beter begrip resulteert in een betere begeleiding en minder ongewenst gedrag!

Kinderen met ASS nemen veelal letterlijk waar, dat wil zeggen dat ze bijvoorbeeld iets zien zonder het te interpreteren of te begrijpen. Bovendien kunnen ze meestal geen onderscheid maken tussen voorgrond en achtergrond, ze nemen alles waar zonder ‘filter’. Dat heeft als voordeel dat er meer en nauwkeuriger kan worden waargenomen. Nadeel is dat al die informatie niet tegelijk kan worden verwerkt, wat erg overweldigend is en resulteert in allerlei ‘vervormingen’ zoals fragmentarische waarneming, hypergevoeligheid, fluctuatie tussen hyper- en hypogevoeligheid, vertraagde verwerking, … Deze verschillende vervormingen kunnen voor àlle zintuigen voorkomen.
Olga Bogdashina spreekt in dit verband over Gestalt perceptie (2004, p.41): “Een paradoxaal verschijnsel: waarneming van de gehele situatie als één enkele eenheid met tegelijkertijd waarneming van alle details, zij het niet verwerkt.”

ASSnders gedrag

Soms gaan kinderen met ASS zichzelf onbewust strategieën aanleren om te kunnen omgaan met ongewenste óf afwezige prikkeling, bijvoorbeeld heen en weer bewegen met het bovenlichaam, draaiende bewegingen maken ...
Olga Bogdashina noemt deze zelfstimulerende gedragingen ‘sensorisms’ (2004). Dit komt voor ons over als bizar, maar ze hebben dus een duidelijk doel: moeilijke situaties aankunnen.

Als je goed observeert, bekom je veel informatie. Met die observaties kan je een uniek sensorisch-perceptueel profiel opstellen en zo de meest geschikte methode en omgeving kiezen voor DIT kind. Ik geef een aantal voorbeelden (zie kader).

Stel dat je zo goed ziet dat het soms letterlijk pijn doet, als naalden door je oogbollen, en de juf vraagt jou om een schilderij met fluoverf te maken …

Blokkeren of exploderen

Meer dan eens is zintuiglijke overprikkeling de oorzaak van kortsluiting: het kind implodeert (blokkeert) of explodeert (woedebui). Dat dit vaker bij beeldende activiteiten gebeurt kan je nu begrijpen en verklaren door de vele zintuiglijke prikkels. De schort gaat aan (textuur op je huid), handen die vuil kunnen worden of deeg aanraken, geluiden van schurend en kreukelend papier, duizenden details en kleuren, scherpe geuren van verf of stiften …
En dan is er nog geen instructie uitgevoerd, mentale beelden gerepresenteerd of plan van aanpak gemaakt … !

Interventies lijken meer en meer vanzelfsprekend nu, toch?

Doseer prikkels! 'Prikkelarm' is nu echt wel achterhaald zoals je zelf kan besluiten.

Voorzie een time out-plaats waar de kleuter bij ‘overload’ even tot rust kan komen. Meestal is dat een klein hoekje waar het kind letterlijk in wegkruipt.

De voorbeelden in de tabel spreken voor zich. Bepaal het persoonlijk sensorisch-perceptueel profiel van dit kind: wat leidt tot hypergevoeligheid? Wat tot hyporeacties? Wat besluit je daaruit?

Bestraf in geen geval het gebruik van sensorisms. Het kind heeft ze nodig om de wereld aan te kunnen! Je kan wel begrenzen, of op zoek gaan naar sociaal meer aanvaardbare gedragingen. Dus geen ‘stop nu eens met je handen te wapperen’.

voorbeelden sensorisch-perceptueel profiel
voorbeelden sensorisch-perceptueel profiel

Obstakels begrijpen - Obstakels? - Taal - Contact met ouders